về đến nhà

lúc nửa đêm
vườn xưa
người cũ...
bên thềm bóng trăng
lồng bóng trà mi ...

Kho báu trong rừng sác

Bạn rủ tôi đi tìm một cánh rừng. Ở đâu? Chúng tôi giở bàn đồ ra dò. Trong phạm vi thành phố Hồ Chí Minh thì có rừng ở Cần Giờ và Củ Chi, cả hai nơi đều có thể đến tham quan vui chơi vì đều có dịch vụ kinh doanh du lịch giải trí. Ra khỏi thành phố có rừng Nam Cát Tiên nếu đi về miền đông, hoặc rừng U Minh ở miền Tây. Nhưng mà tôi không định đi xa, bạn bèn quyết định đi Cần Giờ. Đi vào một ngày thường để tránh đám đông người đi nghỉ cuối tuần (nhưng dường như không cần thiết). Và đi bằng xe buýt: từ Bến Thành tới Bình Khánh, qua phà, lên xe buýt khác đi tiếp.
Rừng ở đâu? Tuổi thơ rừng ở trong cổ tích. Lớn lên ta đi tìm rừng. Bỏ qua những nhà hàng, nhà nghỉ, quầy lưu niệm, chợ quán… chúng ta thuê xuồng để đi vào rừng sác. Xuồng gắn máy chạy một khúc sông rộng rồi chuyển qua xuồng chèo tay vô một con rạch nhỏ. Cuối cùng chúng ta lên một cái cầu ván mà lắt lẻo như cầu tre, rồi theo lối mòn tới một cái chòi. Người chèo xuống đã bỏ chúng ta lại để quay về bến sông hy vọng đón thêm khách.
Bỗng dưng giữa rừng chỉ còn bạn và tôi. Ban đầu chúng ta đứng im nghe ngóng. Tiếng chèo khua nước xa dần. Im ắng. Một con rắn mối bò xẹt qua ngay dưới chân, mà không gây tiếng động nào. Không cả tiếng gió mặc dù ngước nhìn lên cao, trên ngọn cây hình như lá cũng đung đưa. Nhìn quanh chỉ thấy cây. Rừng là đây, chắc vậy. Im ắng đến nỗi chúng ta nghe được hơi thở của chính mình. Không biết làm sao mở miệng, sợ âm thanh mình phát ra chỏi lỏi với tiếng rừng, làm vỡ tan không khí dường như nguyên sơ này.
Vì vậy chúng ta chẳng nói gì cả, nhẹ bước theo con đường nhỏ xíu đấp đất len lỏi giữa rừng. Cây cối dầm chân trong nước, hình như thủy triều đang xuống, rễ cây lồi trên mặt bùn, mấy con cá có lẽ là thòi lòi chạy lăng quăng, còn mấy con gì thập thò trong những cái lỗ nhỏ chắc là con còng. Đoán vậy thôi, chứ bạn cũng như tôi đều không phải nhà sinh vật học, từ từ nhỏ đến lớn cũng không được ai dạy cho kiến thức về rừng, nhất là rừng sác. Nhìn quanh cây cỏ, không thể nói rõ là cây gì? mắm? giá? đước? tràm? dừa? lá? cói? sậy? ô rô? cóc kèn?
Theo người chèo xuồng lúc nãy thì rừng này còn nhiều loài thú quí hiếm. Cũng yên tâm là động vật quí hiếm thì mình chớ trông mong nhìn thấy chúng nhan nhãn trước mắt. Nhưng cá sấu và khỉ, người chèo xuồng cảnh cáo, phải coi chừng. Đừng có lội xuống sình xuống nước (Không, có mướn cũng không dám lội, nguy cơ bị cá sấu táp đứt giò không ghê bằng khả năng bị lún sình hay nhiễm bẩn!) Còn khỉ thì … nhắc tới là có liền. Chắc loài linh trưởng này có khả năng thần giao cách cảm với người ta. Không biết từ đâu một em nhảy phóc lên cái ba lô bạn đang đeo trên lưng.
Đương nhiên tôi giật mình. Nhưng vì đã được cảnh báo, tôi đã không “phơi bày” ra bất cứ cái gì có khả năng khiêu khích tính tò mò và táy máy của loài khỉ. Không cầm không đeo máy chụp hình, điện thoại, bánh trái, cả xách tay cũng không. Tôi mặc áo quần có túi để cất tất cả đồ riêng lỉnh kỉnh, còn bạn thì nhét tất cả vào cái ba lô, gài kín. Con khỉ già trên lưng bạn rõ là dạn dày kinh nghiệm, tuy nó không biết cách tháo gút, kéo dây, mở nắp ba lô, nhưng rõ ràng nó biết có thể kiếm chác gì đó trong cái ba lô. Chỉ có điều nó chưa kịp hành động thì đã bị bạn tống cho một cú đà đao, không biết trúng không, nhưng nó vọt ngay qua cành cây gần đó, trừng đôi mắt nâu trong veo nhìn bạn, khọt khẹt thanh minh, hay mắng mỏ không chừng.
Tôi chưa dứt tràng cười ha hả thì bạn hét một tiếng vang động cánh rừng, và đầu tôi bị giật ngữa ra sau suýt sái cổ. Cha mẹ ơi! Sợi dây thun cột tóc! Tôi quên mất, vì vẫn cột tóc bằng sợi thun này, có hai trái dâu đỏ nho nhỏ bằng nhựa đính vào dây thun, tại người ta chế sẵn vậy, tôi thấy ngộ ngộ và không đến nỗi lòe loẹt nên mua về cột tóc mình cho gọn. Ai ngờ hai trái dâu đỏ ấy bắt mắt một em khỉ. Nó nhảy lên vai tôi, chụp trái dâu, chắc là tính cho vô miệng lủm, nhưng vướng tóc tôi và bị tiếng hét của bạn phải vọt đi với một túm tóc của tôi trong tay. Ôi, tóc tai yêu dấu, đã bạc đã rụng lại bị khỉ nhổ.
Hẳn là cả cộng đồng khỉ bị tiếng hét của bạn khuấy động. Chẳng mấy chốc tôi nhìn quanh chỗ nào cũng có khỉ. Và từ lúc đó cho đến khi người chèo xuồng đến đón, chúng ta và bọn khỉ cứ thủ thế gườm nhau. Người chèo xuồng ướm hỏi: có bị khỉ chôm món gì không. Bạn kiêu hãnh bảo đừng hòng. Vậy là may, chứ ai vô đây cũng bị khỉ trấn lột một hai món gì đó. Sực nhớ chuyện cổ tích kể là những con khỉ già biết đường tới những kho báu sâu trong rừng. Chắc chắn là trong rừng này có ít nhất một kho tàng – lũ khỉ hẳn đem những thứ chúng trấn lột của du khách về giấu trong đó. A! Tôi tìm được một đề tài rồi! Lần sau nhất định đi tìm kho báu trong rừng sác!

Lý Lan
(bài đăng báo Sinh Viên)

Google và tác quyền Việt Nam

Hôm qua có mấy đồng nghiệp biểu tôi đọc bài này Vì quán café có wifi và người ta đang tranh cải ì xèo, tôi tranh thủ "google" một cái, chỉ cần gõ mấy từ Google Book Settlement thì thấy ngay cái kết quả đầu tiên là http://www.googlebooksettlement.com/ với đầy đủ thông tin chính thức về vụ này, muốn đọc tiếng Việt thì chọn “Tiếng Việt” trong cái ô ở góc trên bên phải, hoặc vô đây . Mấy đồng nghiệp đó bèn “ủy thác” cho tôi nhiệm vụ “viết lên blog của mày”. Để cho người chưa biết ất giáp gì tiện theo dõi, tôi trích nguyên văn bài báo (chữ italic) và có ý kiến nho nhỏ trong những đoạn bắt đầu bằng -->

[Mất trắng nếu không đạt thỏa thuận
“Tất cả các xuất bản phẩm Việt Nam sẽ không tồn tại trên bất kỳ cơ sở dữ liệu tìm kiếm nào của Google - trang công cụ tìm kiếm có lượng truy cập lớn nhất thế giới. Đó là một trong số những điều sẽ xảy ra nếu Việt Nam không đạt được thỏa thuận bản quyền với Google sau ngày 4-9-2009.”]

--> Theo thông báo cập nhật của tòa án Liên bang Hoa kỳ khu vực phía Nam New York phổ biến trên trang web chính thức của quản trị thoả thuận thu xếp dành cho Thoả thuận Thu xếp Vụ kiện Tập thể về Tác quyền trên Tìm kiếm Sách của Google thì 4-9-2009 là “Thời hạn Cuối cùng để Không Tham gia/Phản đối” – Nếu những tác giả có thể bị ảnh hưởng trong vụ này không muốn thỏa thuận thì chọn lựa “không tham gia”, tức là đứng ngoài thỏa thuận này (opt out), để tiếp tục kiện Google. Vụ kiện sẽ tiếp tục và được gì hay mất gì phải chờ phán quyết của tòa mới biết. Nếu mình không muốn kiện tụng Google thì mình không cần làm gì cả, và mặc nhiên được coi là thỏa thuận, và Google có trách nhiệm thực hiện mọi hứa hẹn trong thỏa thuận đó.
(Lưu ý là công cụ tìm kiếm Google và Google Book Search khác nhau, vụ việc ở đây liên quan đến Google Book Search. Nếu một người đọc chữ Việt tìm trên Google Book Search "Đại Việt Sử Ký" mà ra kết quả 0 document thì người đó: 1. Thôi tìm kiếm, khỏi đọc, chịu dốt luôn - hay 2. Sử dụng công cụ tìm kiếm khác để có ngay cái mình kiếm?) Nếu giả định “Tất cả các xuất bản phẩm Việt Nam sẽ không tồn tại trên bất kỳ cơ sở dữ liệu tìm kiếm nào của Google" thì Google mới là thằng khóc thét - 90 triệu người nói tiếng Việt điên sao mà dùng một công cụ chắc chắn không tìm ra cái mà họ kiếm? Thằng cha Microsoft (+ Yahoo) và bao nhiêu thằng "nhóc" khác đang nhấp nhỗm chờ điều đó xảy ra. Đồng bào yên tâm.)

[Google đã gửi Thông báo pháp lý đến Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam - tổ chức đại diện quản lý tập thể quyền tác giả, để thương thảo. Theo đó, ngày 7-10-2009, Google sẽ trở thành bị đơn trong một vụ kiện tập thể liên quan đến quyền quét và sử dụng sách và phụ trang. ]

--> Vụ kiện mà Google là bị đơn bắt đầu từ tháng 9/2005 khi Hội Tác giả đại diện cho 8.000 tác giả Mỹ đứng đơn kiện Google vi phạm tác quyền. Tháng 10/2005, năm nhà xuất bản lớn đại diện cho Hiệp hội xuất bản Mỹ cũng đứng một đơn khác kiện Google tội danh tương tự. Trận chiến này to và phức tạp, diễn tiến đến tháng 10/2008 thì Google ký một “Thỏa thuận Thu xếp” (Settlement) với Hội Tác giả, theo đó chủ bản quyền nào trong số 7 triệu quyển sách và bài viết đã bị Google sao chụp (scan) và số hóa để đưa vào vào chương trình “Truy tìm Sách của Google” (xem http://books.google.com) sẽ được bồi thường. Ngày ấn định cho những chủ bản quyền muốn đứng ngoài thỏa thuận để tiếp tục kiện là 05/5/2009, và một phiên tòa xét cử công bằng cuối cùng (final fairness hearing) sẽ diễn ra vào ngày 11/6/2009. Tháng 2/2009 trang web của Quản trị viên Thỏa thuận thu xếp được lập ra để các chủ bản quyền trực tiệp chọn đứng về phe đi kiện hay phe bị kiện. Hai phe đều ráo riết chiêu binh mãi tướng cho trận sống mái cuối cùng. Đến tháng 6/2009 diễn biến vẫn còn vô cùng phức tạp, cho nên tòa án liên bang cho dời ngày “opt out” tới 04/9/2009 và phiên xử dời tới 07/10/2009. Bây giờ hai bên không còn kiên nhẫn chờ những kẻ “tọa sơn quan hổ đấu” nghiêng ngả thieo chiều gió nữa, mà quắn đít cắp cặp (có đô la) đi đến từng đối tượng có liên quan để dụ dỗ thỏa thuận hay xúi giục kiện tụng.

[Để đối phó, Google dàn xếp bằng lời hứa sẽ thanh toán 60 USD khi thực hiện mỗi lần số hóa cho người nắm giữ bản quyền (bao gồm nhà xuất bản và tác giả). Tiếp đó, Google sẽ thanh toán 63% doanh thu từ mỗi lần sử dụng cho những người nắm giữ bản quyền. ]

--> Tất cả chi tiết liên quan việc “thanh toán” này có ghi rõ trong bản thỏa thuận mà chủ bản quyền ký với Google nếu đồng ý thỏa thuận. Việc “thanh toán” này dành cho 7 triệu sách và bài viết được Google đưa vào danh mục của Google Books, chứ không phải bất kỳ quyển sách nào.

[Thời hạn cuối cùng để các tác giả và nhà xuất bản bên ngoài nước Mỹ không tham gia hoặc phản đối thỏa thuận nêu trên là 4-9-2009. Ngược lại, nếu đồng ý dàn xếp, Google sẽ được quyền hợp pháp khi quét và duy trì cơ sở dữ liệu điện tử về các cuốn sách và phụ trang xuất bản bên ngoài nước Mỹ. Thậm chí, đối với những ấn phẩm không còn xuất bản nữa, nếu được phép của những người nắm giữ bản quyền, Google có thể bán quyền truy cập cơ sở dữ liệu và tổ chức đăng ký mua, đặt quảng cáo trên bất kỳ trang nào của cuốn sách đó cũng như tận dụng các tính năng thương mại khác của sách. ]

--> Người nắm giữ bản quyền (chủ bản quyền) khi thỏa thuận thu xếp là đã giao cho Google rất nhiều quyền hạn sử dụng tác phẩm của mình, nhưng Google chỉ thanh toán cho chủ bản quyền khi scan và thu được lợi nhuận từ tác phẩm đó. Trước mắt Google lo giải quyết 7 triệu tác phẩm đã đưa vào Google Books. Nếu tác phẩm của mình không nằm trong số đó thì Google vẫn hoan nghênh và tận dùng sự thỏa thuận của mình (cho vụ kiện), nhưng mình phải cực kỳ kiên nhẫn mới hòng nhận được tiền , hay thấy sách của mình xuất hiện trong danh mục Google Books sau này.

[Tuy nhiên, rắc rối ở đây là Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam chỉ đại diện quản lý quyền sử dụng các tác phẩm hư cấu cho hơn 1.000 nhà văn, trong khi đó, số lượng tác phẩm phi hư cấu được sử dụng trong môi trường số lại không nhỏ. ]

--> Điều tôi mơ hồ về Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam là trung tâm này không nói rõ họ là đơn vị hành chánh, cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ, hay dịch vụ tư nhân. Điều ghi rõ trong thỏa thuận của Google là những người chủ bản quyền mới là người có thể ký kết thỏa thuận hay nộp đơn kiện. Những người này có thể thuê luật sư hay tổ chức chuyên môn bảo vệ quyền lợi của họ, và trong trường hợp đó, luật sư hay tổ chức được thuê chỉ đại diện cho chủ bản quyền nào ủy thác cho họ mà thôi.

[Trên thực tế, theo thống kê của Google, có tới 3/4 lượng tác phẩm trong tổng số 4.400 đầu sách được Google số hóa là ấn phẩm phi hư cấu. Thế nhưng, đến thời điểm tháng 7 này, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam mới chỉ đạt được thỏa thuận với Hội Xuất bản và một số nhà xuất bản trong nước. Số còn lại, gần 3.000 tác giả thì trung tâm chưa nhận được ủy thác. ]

--> Trong 4.400 đầu sách tiếng Việt được Google số hóa có những tác phẩm đã thuộc về sở hữu công cộng, thí dụ Kiều hay Đại Việt Sử ký toàn thư, những tác giả đã mất hơn trăm năm và những người thừa kế không còn được giữ bản quyền nữa, những tác phẩm loại này mới cần và rất cần được nhà nước và các tổ chức dân chúng quan tâm bảo vệ như di sản văn hóa của dân tộc mình. (Chẳng hạn không thể để Google quảng cáo “hot Vietnamese sexy girls” trên trang sách Đại Việt Sử Ký). Còn đối với các tác phẩm còn bản quyền và chủ bản quyền còn sống sờ sờ ra đấy thì trung tâm nào, hay bất cứ ai quan tâm bảo vệ tác quyền, cần phổ biến rõ ràng và chính xác thông tin về việc này, và nếu muốn giúp đỡ ai hay đại diện cho ai để tranh tụng gì đó thì đương nhiên phải được người đó ủy thác một cách tự nguyện và đúng pháp luật.

[Do vậy, để có đủ tư cách đại diện cho các tác giả, bà Đoàn Thị Lam Luyến, Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam, đã tính tới phương án xin Chính phủ cho Giấy phép mở. Đây là loại giấy phép cho phép tổ chức quản lý tập thể được quyền sử dụng toàn bộ kho tác phẩm ở quốc gia đó (hoặc của toàn thế giới) có liên quan đến quyền do tổ chức quản lý tập thể này quản lý, không phụ thuộc vào việc chủ sở hữu quyền đã ủy thác cho tổ chức đó quyền quản lý hay không. ]

--> Ý tưởng này thật kinh dị! Loại giấy phép theo miêu tả trong đoạn văn trên hoàn toàn đi ngược lại và vi phạm nghiêm trọng Công ước Bern mà Việt Nam đã ký kết. Nhưng không nên loại trừ bất cứ khả năng kinh dị nào ở xứ mình. Cho nên những tác giả có thể bị ảnh hưởng trong vụ này nên vào http://www.googlebooksettlement.com/r/home để tự quyết định những việc liên quan đến tác quyền của mình. Tất cả văn bản liên quan trên trang web đó đều có bản tiếng Việt ngoài bản tiếng Anh và nhiều thứ tiếng khác, và tất cả kỷ năng tin học cần thiết là biết rê con chuột vào chữ “Thanh toán bằng tiền mặt” hay “thôi tham gia thỏa thuận thu xếp” hay lựa chọn khác rồi bấm một cái. Nhưng trước nhất là cứ đọc cho hết bản thông báo vì “ở trong còn lắm điều hay” mà nhà văn Việt Nam nên biết để đừng bị hù dọa và ăn hiếp.

[Mặt khác, theo nhận định của bà Luyến, thực tế hiện nay, các sách hư cấu (văn học) và các sách phi hư cấu (giáo trình, từ điển, sách khoa học kỹ thuật, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, tác phẩm báo chí, bài báo khoa học...) đều có lượng độc giả nhất định; thậm chí lượng độc giả của các tác phẩm phi hư cấu còn lớn hơn rất nhiều. Bởi vậy, nếu chỉ có các tác giả thuộc Hội Nhà văn được bảo vệ mà các tác giả phi hư cấu bị bỏ rơi thì khó có thể đảm bảo tính công bằng và hiệu quả của pháp luật về quyền tác giả, trong khi về lý thuyết lẫn thực tiễn, quyền lợi của cả hai nhóm đều như nhau. Do đó, ngày 9-7, Ban vận động thành lập Hiệp hội Quyền tác giả phi hư cấu đã có cuộc họp để xúc tiến quá trình thành lập. ]

--> Sở dĩ tác giả và nhà xuất bản Việt Nam có dính vô vụ kiện Google ở Mỹ này là vì luật bảo hộ sở hữu trí tuệ của Mỹ bảo hộ cả bản quyền của tất cả tác giả ở những nước có tham gia công ước Bern. Nhưng chúng ta chỉ là thành viên ăn theo, tùy theo lựa chọn của mình cuối cùng có thể thuộc phe thắng hoặc phe thua trong vụ kiện này, lúc đó thắng nhờ thua chịu mà thôi. Còn vấn đề tác quyền ở xứ mình nằm trong việc chúng ta thực thi luật pháp nhà nước và cam kết quốc tế như thế nào, và ý thức cùng kiến thức của các tác giả và các chủ bản quyền về quyền lợi của mình tới đâu. Trong tất cả tủ sách hay máy tính của các nhà văn có bao nhiêu tủ/máy có văn bản pháp luật về sở hữu trí tuệ và công ước Bern để khi cần thì tham khảo cho đỡ cải cọ lung tung?

[Ngoài ra, bà Luyến cũng đã gửi Bộ Nội vụ kiến nghị đề xuất mở rộng phạm vi quản lý quyền của Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam. Theo đó trung tâm được phép quản lý các tác giả không chỉ là thành viên của Hội Nhà văn Việt Nam mà là tất cả chủ sở hữu quyền của các tác phẩm viết được thể hiện dưới dạng chữ in (trừ cơ sở dữ liệu).]

--> Trời! Bộ tham quá hóa khùng hay sao? Vì viễn cảnh "trung tâm được phép quản lý các tác giả không chỉ là thành viên của Hội Nhà văn Việt Nam mà là tất cả chủ sở hữu quyền của các tác phẩm viết được thể hiện dưới dạng chữ in" mà tôi rụng rời tay chân. Phen này tôi phải ôm hết tác phẩm của mình chạy qua Mỹ nhờ luật pháp xứ họ bảo hộ, chứ luật pháp nước mình để làm gì mà không bảo hộ được quyền sở hữu trí tuệ của công dân, đến nỗi một cái trung tâm ấm ớ cả những qui ước cơ bản của công ước Bern mà đòi quản lý "tất cả chủ sở hữu quyền của các tác phẩm viết được thể hiện dưới dạng chữ in" Giỡn hả?

[Nếu Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam đồng ý thương lượng với Google thì sau ngày 4-9-2009, các trang web trong nước có thể sẽ bị "làm khó" nếu không trả mức tương đương như "ông lớn" Google (60 USD cho một lần số hóa và 63% doanh thu cho mỗi lần sử dụng). Thế nhưng, nếu trung tâm nhượng bộ hoặc ưu đãi các trang web này thì sẽ phá vỡ cam kết cạnh tranh lành mạnh và có thể phải đối mặt với nguy cơ bị Google kiện lại. ]

--> Thông tin này khác hẳn với nội dung các điều khỏan trong bản thỏa thuận và thông báo thỏa thuận thu xếp. Làm ơn đọc văn bản chính thức, và làm ơn nhớ là trong thời đại thông tin ngày nay, “cha nó lú chú nó khôn.”

[Ngược lại, nếu các trang web trong nước không dàn xếp được về bản quyền và không "phá giá" của Google, thì từ sau ngày thỏa thuận với Google có hiệu lực, chủ website sẽ không được phép đăng tải bất kỳ tác phẩm nào của hơn 4.000 tác giả đã bán cho Google (bản danh sách tác giả - tác phẩm này sẽ được đăng công khai trên website của Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam) nếu không muốn bị đưa ra tòa. ]

Lại tầm bậy! (Làm ơn đọc kỷ thông báo và bản thỏa thuận của người ta, tuy câu chữ kỳ cục nhưng không tối nghĩa đến mức suy diễn trẹo bản họng như vậy.Họ cũng có bảng 82 câu giải đáp những câu hỏi thường gặp, dễ hiểu hơn.)

[Tuy nhiên, ngoài những bất lợi nói trên, nếu đồng ý với đề nghị của Google, và nếu Google nghiêm túc thực hiện thỏa thuận thì hằng năm các nhà xuất bản và các tác giả Việt Nam sẽ có một số tiền không nhỏ. "Trong tương lai, 3 "nhà": nhà văn, nhà giáo, nhà báo sẽ hưởng lợi từ việc này, vì tính sơ sơ, hằng năm trung tâm sẽ thu khoảng 300 - 400 triệu USD tiền bồi thường bản quyền từ Google", bà Luyến nhẩm tính. Đấy là chưa kể khi số hóa trên internet, các xuất bản phẩm sẽ được Google đo "nhiệt" bằng lượng độc giả truy cập... ]

Toàn bộ số tiền thỏa thuận mà Google đồng ý chi là 125 triệu USD, trong đó trích ra 34,4 triệu USD để lập Book Rights Registry, một tổ chức làm nhiệm vụ kiểm soát và thu tiền tác quyền trên Google books để chi trả cho chủ bản quyền. Còn lại bao nhiêu cho 7 triệu sách và bài viết và các chi phí khác? Nếu nhẩm tính theo giá 60USD/ 1 cuốn sách + lợi nhuận từ truy cập và quảng cáo trên trang sách (mặc dù còn lâu lắm mới xảy ra chuyện độc giả Việt Nam trả tiền đọc sách trên Google, nhưng cứ tính một cách lạc quan là 40USD/năm) thì tổng thu của 4.400 cuốn hiện nay (tính luôn rất nhiều cuốn không còn bản quyền) thì … (tôi thua, phải xài máy tính bấm tới bấm lui, chứ không cách nào nhẩm tính ra 300-400 triệu USD)

update: Thiệt là kỳ quái, cái "bài này" là bài báo có cái tít giật gân "Google chào giá 400 triệu USD/năm bản quyền tác phẩm VN" trên Thanh Niên online ở http://www.thanhnien.com.vn/news/Pages/200928/20090710233623.aspx, được Tuổi Trẻ online bổ sung mấy cái box thành một bài hoành tráng với ghi chú cuối bài là "theo Thanh Niên và Pháp luật TP". Vì thấy cái trên Tuổi Trẻ online gom luôn cả hai nguồn nên mình đã đặt link "bài này" tới http://nhipsongso.tuoitre.com.vn/Index.aspx?ArticleID=326095&ChannelID=16
Viết xong check link còn ngon lành, bèn báo cho bạn bè biết mà đọc, chúng hồi đáp ngay là link "bài này" chết rồi!!! Kỳ thiệt. Đành link trở qua Thanh Niên. Nếu mà link đó die luôn thì xin độc giả hiểu cho những đoạn in nghiêng trong bài và đặt trong [ ] là trích dẫn từ bài báo "Google chào giá 400 triệu USD/năm bản quyền tác phẩm VN" tác giả là Lan Ngọc, được cập nhật trên Thanh Niên online lúc 10/07/2009 23:36 . Phải ghi chi tiết như vậy vì đó là nguyên tắc trích dẫn tranh luận.

Bòn bon, vú sữa, sầu riêng …

… Mít tố nữ, chôm chôm, nhãn, dâu, mận, xoài, cóc, ổi … Ôi, sao mà thèm! Ước gì có đủ tiền để chỉ ăn trái cây mà sống. Bây giờ Sài Gòn đang giữa mùa trái chín, ngoài đường xe hàng rong bán toàn trái cây, trong chợ trái cây cũng bày la liệt.
Nhớ lại chút kỷ niệm tuổi thơ. Hồi tôi mới ở quê tản cư lên Sài Gòn học trường Chợ Quán, có con nhỏ bạn rủ tôi về nhà chơi sau giờ tan học. Cha mẹ nó bảo tôi ăn cơm luôn, ăn những gì bây giờ tôi quên hết rồi, nhưng nhớ đặc biệt là cuối bữa ăn, bà bếp dọn lên một dĩa to trái cây gọt sẵn. Sau khi ăn xong mọi người lên nhà trên, bà bếp dọn bàn ăn sạch sẽ, trải khăn bàn mới trắng tinh, rồi đặt giữa bàn một giỏ trái cây. Hình ảnh giỏ trái cây chưng trên bàn ăn trải khăn trắng đó tạo một ấn tượng gần như “mẫu mực”, về sự sang cả, một lối sống mà đứa con nít là tôi hồi nó đặt làm mục tiêu phấn đấu cho đời mình.
Suốt thời niên thiếu tôi luôn mơ đến một không gian có cái bàn ăn trải khăn trắng chưng một giỏ trái cây. Trong tất cả các thể loại tranh tôi thường dễ xúc động khi ngắm những bức tĩnh vật vẽ trái cây trong bố cục gợi liên tưởng đến không gian một góc bếp hay góc phòng ăn. Nó luôn luôn làm sống dậy trong tôi ấn tượng kỳ lạ mà đứa trẻ tám chín tuổi ở nhà quê mới lên Sài Gòn, lần đầu bước chân vào một ngôi “nhà giàu” đô thị, thấy những trái bòn bòn măng cụt (đầy nhóc trong vườn nhà mình dưới quê) được trưng bày như một kỳ quan, không chỉ để “ăn”, mà còn để “đẹp”.
Thực ra hồi ở quê tôi vẫn thấy người ta chưng trái cây hoài: trên bàn thiên (thờ trời ở sân trước nhà ngoại) thường có dĩa trái cây hái trong vườn, tùy đợt trái chín mà có khi là bòn bon, ổi, mận, mãng cầu, sa pô chê, bưởi, chuối. (Phải là chuối sứ, chứ không được cúng chuối già, cũng không hiểu tại sao không chưng sầu riêng hay mít.) Ngày giỗ, Tết, bàn thờ trong nhà cũng chưng những mâm trái cây lộng lẫy. Đôi khi đi coi đám cưới đám hỏi trong xóm, tôi cũng thấy những mâm trái cây tú hụ, loại đắt tiền và tươi rói. Và khi chạy qua chùa chơi, tôi vẫn hồn nhiên xin lộc Phật trong những mâm trái cây người ta dâng cúng chùa. Trước khi xin còn ngắm nghía tới lui để lựa trái ngon. Mà tại sao không có ấn tượng “sang cả” gì hết? Chắc là những trái cây đó chỉ là trái cây.
Nhưng như nhiều thứ khác hồi nhỏ, khi lớn lên mình biết đó chỉ là ảo ảnh hay giấc mơ hoang đường, hoặc là “chuyện con nít” có nhắc lại chỉ để cười xòa. Sau vài phen thực hành chưng trái cây khi mình đã có nhà riêng, phòng riêng, tôi không bận tâm nữa, vì lúc đó cuộc sống cuốn mình theo một nhịp khác; và thực ra, càng ngày càng có thêm nhiều hình ảnh ấn tượng khác liên tiếp đè lấp lên nhau. Lãng mạn tuổi thơ bị lấp bằng sự sáng suốt thực dụng. Trái cây trở lại là trái cây. Đep xấu gì cũng được miễn là tươi ngon, và theo như kiến thức khoa học ngày nay thì nên ăn trái cây khi chúng còn tươi (mới hái càng tốt), chưng càng lâu càng hao hụt nhiều sinh tố .
Dù vậy, tình yêu trái cây đẹp không hề suy suyển trong tôi. Có cần phải trau chuốt chữ nghĩa để tả cái đẹp của trái ổi xá lị đang chua hay trái mận hồng đào chín ửng trong nắng? Có một lần nằm đưa võng dưới một gốc xoài, bỗng nhiên thấy nắng chiếu qua kẻ lá, những trái xoài lẩn trong lá lúc lỉu, nổi bật những đường cong gợi cảm, thực tình nước miếng ứa đầy miệng. Tôi thích ăn xoài khi nó hườm hườm như vậy, bằm nhuyển dằm nước mắm ớt… Dĩ nhiên xoài chín cũng ngon, nếu là xoài ngon.
Tôi có chị bạn mỗi lần về Việt Nam phải canh đúng mùa vú sữa chín. Chị về vườn, ngắm trái vú sữa căng tròn, da bóng láng, màu ngà ngà phơn phớt hồng. Rồi chị hái trái vừa chín tới, nâng niu nó trong lòng bàn tay, nhè nhẹ vò nó đến khi mềm uột, rồi rứt mạnh cái cuống, để từ lỗ cuống ứ ra dòng “sữa” trắng ngọt thanh, và chị bú mút trái vú sữa như đứa trẻ sơ sinh bú vú mẹ. Hạnh phúc chỉ bình thường vậy thôi. Tình yêu quê hương chỉ đơn giản vậy thôi. Không phải ở trời Tây không có trái gì ngon hơn trái vú sữa, cũng không phải không ở đâu khác Việt Nam có trái vú sữa. Nhưng như con cá hồi vượt sóng gió đại dương và ghềnh thác sông suối, trở về nơi nó ra đời để đẻ trứng (khoa học chưa giải thích được tại sao con cá có được “bản năng” này), bạn tôi cũng phải trở về đúng quê nhà ăn trái vú sữa chín giữa mùa, như một nhu cầu tâm linh, không cần giải thích hay dán nhãn hiệu nào cả.
Tôi biết nỗi buồn ly hương từ hồi tám tuổi, khi xa ngôi nhà nhỏ của mẹ tôi trong vườn trái cây Lái Thiêu về sống ở Sài Gòn. Đường Sài Gòn – Lái Thiêu chỉ dài 23 cây số, nhưng với đứa con nít và trong thời chiến tranh thì xa xôi cách trở vô cùng. Sài gòn có đủ thứ, và một hôm tôi đi ngang chợ, đứng lại bật khóc. Người ta tội nghiệp hỏi tại sao, tôi nói tại tôi thấy trái sầu riêng. Tại sao thấy trái sầu riêng mà khóc? Tôi không biết. Tôi chưa biết diễn tả lòng mình. Chỉ khóc thôi. Sầu riêng vườn nhà chín ông ngoại biểu dì tôi đem một trái lên Sài Gòn cho cháu. Dì đi bán hàng bông ở chợ An Đông, định tan chợ mới đem quà cho cháu, để trái sầu riêng chín cây bên cạnh mớ cà mướp, thơm không chịu nỗi, có người đòi mua giá cao, dì bán luôn. Đám giỗ tôi được về ngoại, ông ngoại hỏi cháu ăn sầu riêng có nhớ ông ngoại không, tôi ngớ ra. Khi biết dì đã bán trái sầu riêng đó, tôi giận dì không nói được, bất kể sau đó dì chuộc lỗi bằng cách mua cho tôi nhiều thứ thơm ngon khác. Đâu phải trái sầu riêng nào cũng là trái sầu riêng đó. Mà đó là trái sầu riêng ngon nhất trên đời, trái sầu riêng của ông ngoại cho mà tôi hụt ăn.
Không phải chị bạn tôi cầu kỳ, hay tại tôi viết văn nên vẽ hoa thêm bướm. Trái vú sữa ăn ở Vancouver khác trái vú sữa ăn ở bờ giếng dưới bóng râm cây vú sữa mọc trên đất cát Tây Ninh nhiều lắm. Trái sầu riêng cơm vàng hột lép mua ở chợ Viet Hwa, Seattle, làm sao giống được trái sầu riêng chín cây rụng trong vườn nhà ngoại. Trái xoài Mỹ là trái xoài nhập từ Trung Mỹ khi chín có màu đỏ lịm rất đẹp, ăn cũng ngọt ngọt chua chua, lúc nó hườm hườm đem bằm ra dầm nước mắm ớt cũng ngon, những chỉ đỡ ghiền, chứ làm sao đỡ nhớ được. Dài dài theo con đường chính từ quận quốc tế (International district) của Seattle lên khu chợ Việt chợ Tàu vào mùa hè bày la liệt đủ các loại trái cây nhiệt đới lẫn ôn đới. Mỗi lần đi ngang qua thấy trái nhãn tái mét, trái sầu riêng đông lạnh, lại kiềm lòng ngoảnh mặt đi nhanh (đâu còn là con nít nữa!).
Lý Lan
(bài đăng báo Sài Gòn Giải Phóng Thứ Bảy)

tập thơ mới

Gom thơ làm từ 2006 đến nay được cỡ 100 bài. Bỏ đi mấy bài "yếu yếu" thì có lẽ cũng còn 60-70 bài, đủ để in một tập.
Băn khoăn một nỗi: in thơ để làm gì?
Tốn giấy, hại rừng, ảnh hưởng môi trường.
Truyện, tiểu thuyết, tùy bút... nói chung văn xuôi của mình, vì còn bán được nên nhà xuất bản muốn in.
Nhưng thơ mới là mình.
Để thử giải pháp này xem sao: làm một tập thơ dạng ebook!
(Hay ai co giải pháp nào hay hơn làm ơn chỉ giùm!)

futile

Tít chạy trên trang đầu của nytimes.com hôm nay: "Robert S. McNamara, Architect of a Futile War, Dies at 93". Bèn tra tự điển để kiểm tra chữ "futile" được hiểu như thế nào.

Merriam-Webster định nghĩa: 1. serving no useful purpose: completely ineffective 2. occupied with triffles.
Lạc Việt dịch: * vô ích, không có hiệu quả * không đáng kể, phù phiếm

"Robert S. McNamara, Kiến trúc sư của một cuộc chiến tranh phù phiếm vô hiệu quả, chết ở tuổi 93"

Đoạn trích dưới cái tít:
"Mr. McNamara helped lead the U.S. into the Vietnam war and spent the rest of his life wrestling with its moral consequences." (Ông McNamara đã giúp đưa Mỹ vào cuộc chiến tranh Việt Nam và đã dành phần đời còn lại vật lộn với hệ quả đạo lý của cuộc chiến tranh đó.)

Có cần đọc tiếp nữa không?

nghèo mà học giỏi

Có người nhờ tôi tìm giùm những sinh viên thuộc gia đình nghèo mà học giỏi. Tôi nhận lời vì tưởng đó là một việc dễ dàng: nước mình thiếu gì gia đình nghèo, dân mình lại hiếu học, học giỏi là một con đường phấn đấu thoát ra nghèo đói đã được nhiều người thực hiện thành công. Nhưng khi hỏi một người bạn đang dạy ở một trường đại học, ông nói ngay: “Đa phần sinh viên trường này xuất thân trung bình khá, học lực cũng thường thường, nghèo mà học giỏi không có đâu.” Bởi vì “Thực tế giáo dục lâu nay từ lớp một trở đi không cho đứa trẻ nhà nghèo nào cơ may học hành tử tế. Giữa một đám trẻ cùng điều kiện ở một địa phương thì tất nhiên có đứa này hơn đứa kia, nhưng thảy vô cái sàng đại học quốc gia mà lọc, khó có đứa lọt vô hàng giỏi.”
Tôi nghĩ chuẩn nghèo ở xứ mình thấp. Mức kinh tế gia đình trung bình có thể nên được coi là nghèo. Nhưng học lực thường thường, ông giáo sư khẳng định, không thể coi là giỏi, thậm chí giỏi ở cái trường không đứng được top 10 trong khu vực này thì cũng là loại thường thường trên thị trường lao động. Nỗi bức xúc của ông giáo sư nằm ở chỗ muốn nâng cao chất lượng đại học thì phải làm một cuộc cách mạng giáo dục, bắt đầu từ đào tạo và tuyển chọn lại giáo viên mẫu giáo và tiểu học trước, sao cho người ta ý thức mọi đứa trẻ đều là đối tượng đầu tư của gia đình và xã hội, chứ không phải là phương tiện mưu sinh của nhà trường. Ông cho là với thành phẩm của nền giáo dục phổ thông hiện nay thì đừng trông mong đại học đào tạo ra nhân tài kiệt xuất nào.
Mục đích người nhờ tôi tìm sinh viên nghèo mà học giỏi không chỉ để giúp đỡ những cá nhân có tài năng và ý chí, mà muốn qua những tấm gương đó cỗ vũ những người trẻ xuất thân ở thế bất lợi trong xã hội vươn lên đỉnh cao tri thức để trở thành người hữu ích cho nước nhà. Có thể đoán không sai là người còn mong ước điều đó trên 70 tuổi và xa rời thực tế giáo dục Việt Nam khá lâu.
Khoảng hai ba chục năm trước còn một thế hệ phụ huynh vì những hoàn cảnh lịch sử, xã hội, mà gặp khó khăn kinh tế, nhưng vẫn có ý thức giáo dục là lối thoát cho con cái. Thời xưa cũng còn một thế hệ thầy cô có lương tâm nghề nghiệp. Cho nên trong đám trẻ trưởng thành khoảng mươi năm về trước xuất hiện những tài năng xuất sắc vượt lên trên hoàn cảnh vật chất khó khăn, của bản thân lẫn xã hội. Mười năm trở lại đây, nền giáo dục phổ thông có lẽ phản ảnh được sự phân hóa của xã hội: ít nhất có hai thế giới nhà trường, một là nơi mà ngay từ lớp một, điều kiện tiên quyết để được nộp đơn (chứ chưa được nhận) là tự nguyện nộp một số tiền có thể bằng nhiều tháng lương của một công nhân hay nông dân trung bình. Lộ trình khởi từ điểm đó dẫn tới con đường du học hoặc đại học “quốc tế”. Con đường còn lại dành cho những con chuột bạch giáo dục xuất thân từ đại đa số gia đình thường thường. Những gia đình này không nhìn thấy cách nào đổi đời bằng con đường giáo dục chấp vá mà con cái họ có thể hưởng thụ. Đột xuất cũng còn những người trẻ cố vươn lên, nhưng ngày càng hiếm.
Người bạn nhà giáo của tôi hơi chua chát: Ba mươi năm làm thầy ông đã yêu mến và bằng cách này cách khác giúp đỡ những người trẻ nghèo khó hiếu học. Kết quả là phần lớn họ thoát được nghèo khó, thậm chí trở nên giàu có thành đạt. Nhưng ngẫm lại, họ cũng chỉ sử dụng học vấn như ưu thế để vơ vét cho bản thân. Hiếm hoi mới có kẻ nghĩ mình là kẻ suốt đời mang một món nợ xã hội mà khi có điều kiện mình phải trả. Ông giáo nói ông hiếm gặp những người đã từng được giúp đỡ vật chất để vượt khó nay thành đạt trở về trường để làm một cái gì đó, dù đơn giản như lập một quĩ học bỗng giúp đỡ đàn em. Có thể họ có lý: vấn đề cơ bản không phải là tiền. Mà cái chốt chuyển đổi thì ở ngoài tầm tay của người như họ.
Dù sao, tôi quay trở lại mục tiêu khiêm tốn ban đầu là tìm giùm một người hảo tâm vài sinh viên giỏi có hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Nghèo không phải là một chuẩn đạo đức, nhưng khi cơ hội không được chia đều cho mọi người, thì người từng trải sự khốc liệt của cuộc tranh sống muốn giúp đỡ người ở thế thua thiệt. Người bạn giáo sư của tôi có quan điểm khác, ông bảo: “Sinh viên thì đứa nào chẳng khó khăn, bao nhiêu mới đủ cho chúng tiêu xài trong xã hội tiêu thụ này. Nhưng đây, những đứa giỏi nhất lớp.” Ông giở sổ ghi ra năm cái tên, mỗi tên kèm theo một số điện thoại di động để liên lạc.

Lý Lan
(Bài đăng báo Sinh Viên)